ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਦਾ ਘਾਟਾ, ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ ‘ਚ ਵਾਧਾ

ਹਰਮਨ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ (ਜਲੰਧਰ), ਮੋਬਾਈਲ : 94179-24177

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਬੋਨੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਿਹਤ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਪੂਰੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਸਮੇਂ ਸੀ, ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਈ ਮੱਝਾਂ ਗਾਵਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਕੇਵਲ ਦੁੱਧੀਆਂ ਵੀ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਦੁੱਧੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮੱਝਾਂ ਗਾਵਾਂ ਘਰ ਹੋਣ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੱਸੀ ਰੋਟੀ, ਲੱਸੀ ਦੀ ਛਾਹ ਵਰਤੋਂ ਦੁੱਧ ਦੀ, ਤੇਹੀ ਬਾਟੀਆਂ ਨਾਲ ਲੱਸੀ, ਮੱਖਣ ਮੁਕਤੀਆਂ ਖੁਰਾਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮੱਝਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ। ਦੁੱਧ ਦੇ ਬੋਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਹਤ ਘਰ ਦੁੱਧ ਦੇਵਣਾ, ਲੋਕੀ ਉਹਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਾ ਮੰਨਦੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਧ ਕਿਨਕੋ ਤੇ ਪਿਉਂਣੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਹਤ ਪੱਖੋਂ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ, ਬਾਪੂ ਪਿਉਂਣੇ ਰਹਿ ਜਾਣਾ, ਲੋਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਦਿੰਦੇ। ਅੱਜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਪਿਉਂਣੇ ਗੀਤ ਕਾ ਤੇ ਪੀ ਜਾਣ, ਘਰ ਦੇ ਗੀਤ ਦਾ ਲੋਕੀ ਗੁਣ ਮੱਝ ਗਾਵਾਂ ਦੁੱਧ। ਪਿਉਂਣੇ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੁੱਧ ਦਾ ਪੁਰਾਣੀ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਨਰਾਜ਼ ਕਰਦੀ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੀ..

‘ਮੇਰੀ ਤੇਰੀ ਮੱਝ ਮਰਜੇ, ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮੱਝ ਪਾਣੀ, ਕਾਸ਼ ਕਿ ਦੁੱਧ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਪਿਉਂਣੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵੇਚਾ ਹੁੰਦਾ… ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਵੇਚਾ, ਪਰ ਅੱਜ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ, ਕਿ ਨਾ ਦੁੱਧ ਰਿਹਾ, ਨਾ ਦੁੱਧ ਦੇ ਬੋਨੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਹੇ। ਦੁੱਧ ਦੀ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਏ ਦਿਨ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪੁੱਜਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਦੇ ਘਰ ਦੁੱਧੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ, ਜਿਹੜੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੱਭ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਸ਼ੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮੱਝਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ, ਕਿ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਨੀਰ ਡਾਇਰੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਮਿਲਣੀ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪਨੀਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਿਲਾਵਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕੀ ਵਿਚਾਰੇ ਮਿਲਾਵਟੀ ਮਿਲਾਵਟੀਆਂ ਖਾਣ ਦੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਨਕਲੀ ਦੁੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਧੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਨੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੁੱਧ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਿੱਥਤ ਵਰਗਾ ਦੁੱਧ ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਮਿਲਾਵਟੀਆਂ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਪੈਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਡਾਕਟਰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਿਓ ਪੀਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ ਕਿਸਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਘਾਟਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕਦੇ ਸਮੇਂ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁੱਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਏਸ ਤਸਮਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਨ ਦੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ, ਦੇਸੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਖਾਣੇ, ਸਾਰੇ ਵੀ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵੀ ਬਦਲੀਏ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਕਿ ਮੱਝ ਦਾ ਬੀਪੀ ਘਟ ਜਾਵੇ, ਮੱਝਾਂ ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ ਦੇ ਨਾਲ ਮਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੁੱਧ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਣਗੇ, ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਸਿਥੇਟਿਕ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਦਾ ਵਰਤਿਆ ਸਾਰੀ ਸੇਵਨੀ ਨੂੰ ਬੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਓ, ਅੱਜ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿ ਮੱਝਾਂ ਬੋਣ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਮਾੜੀ ਮਾੜੀ ਮੱਝ ਸੇਵਨੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਸਰਜੀਤ ਪੱਤਰ ਸੱਚ ਹੀ ਕਹਿ ਗਿਆ… ‘ਛੋਟੀ ਨਜ਼ਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ, ਇਹਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਤਾਰੋ। ਤੇ ਜੋ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਇਹਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਵਾਰੋ।’